تعریف منظومه اهداف تربیتی
هدف در لغت به معنای هر چیز مرتفع مانند ساختمان ، تپه و کوه به کار رفته و گویا غرض یا همان نشانه تیر اندازی ، نیز از این جهت که در ارتفاع قرار داده می شده هدف نامیده شده است به هر حال هدف مطابق یک معنا ، همان غرض است که با توسعه در معنای آن به نهایت و سرانجامی که کار به سوی آن نشانه می رود گفته می شود
در اصطلاح فلسفی عموما از واژه غایت برای یکی از دو معنای ذیل استفاده می کنند که به معنای هدف و غرض نزدیک است
- پایان حرکت، بنابراین این معنا غایت به نقطه پایانی هر حرکتی اطلاق می شود
- متعلق خواست فاعل مختار در این معنا آنچه فاعل مختار فعل خود را برای آن انجام می دهد غایت وی از فعل نامیده می شود (معمولا هدف مترادف با همین معنا به کار می رود)
بنابراین هدف چیزی است که مطلوب فاعل است و برای به دست آوردن آن کاری را انجام می دهد
مقصود از هدف در تعلیم و تربیت:
از آنجا که تعلیم و تربیت فرایندی قابل برنامه ریزی است ، امری اختیاری و قصدی و نیاز مند در نظر گرفتن هدف یا اهدافی است مقصود از هدف تعلیم و تربیت نتیجه ای است که با انجام دادن رفتارهای مشخص و برنامه ریزی شده حصول آن از دیدگاه صاحب نظران و برنامه ریزان و نه لزوما از دیدگاه خود متعلمان و متربیان مطلوب است یعنی آنچه شایسته است که به عنون امر مطلوب در برنامه های تعلیمی و تربیتی در نظر گرفته شود و همه رفتارها و فعالیت های تعلیمی و تربیتی یا دسته ای از آنها برای دست یابی به آن صورت گیرد
نظام: نظام مجموعه ای متشکل از ارکان واجزاء دارای ارتباط هدفمند(رک: ناصر بروجردی، ابتدا و انتهای نظام تعلیم و تربیت اسلامی)
منظومه اهداف تربیتی : مجموعه اهداف تربیتی در نظامی هماهنگ (به گونه ای که جایگاه (رتبه و نسبت) هر هدف با اهداف دیگر روشن باشد) و مستند
متعلق خواست فاعل مختار، چیزی که مطلوب فاعل مختار
ضرورت و اهمیت منظومه سازی :
در اختیار داشتن تصویری هوایی از مجموع اهداف تربیتی رکنی اساسی در تربیت روشمند است
این تصویر کلی و جامع توانایی پیگیری صحیح اهداف تربیتی را در اختیار مربیان ، متولیان، مدیران و طراحان امور تربیتی قرار می دهد برنامه ای جامع که گویای مسیری روشن در کوچه پس کوچه های پیچیده مسیر تربیت است
نقشه کلان شهری را در نظر بگیرید که اطلاع دقیقی از شاهراه ها و بزرگراه های آن نداریم کوچه های فرعی و ارتباط های میان آنها برای ما مجهول است چگونه می توان مسیر درستی را انتخاب کرد و از نزدیک ترین و سریع ترین راه به مقصد رسید ؟ بهره مندی از چه ابزارهایی ما را در دسترسی به مقصد و مقصودمان چابک می کند و با چه موانع احتمالی روبرو خواهیم شد
اگر شما افسران راهنمایی این شهر پر پیچ و خم باشید چه برنامه ای در پیش می گیرید
روشن است که نخستین گام برای راهنمایی و یاری رسانی مسافران کلان شهر تربیت انسانی برخورداری از نقشه ای جامع و گویا ست نقشه ای که با علائم و نشان های مناسب راه را از بیراهه و دره را از جاده متمایز می کند هنگام خطر علائم کاستن از سرعت و با ورود به بزرگراه ها اعلان سرعت می کند طرحی که دائما به ما پیشنهاد مطمئن ترین مسیر را می دهد و ما را از سردرگمی و در جا زدن رهایی می بخشد
خلاصه برخی از ثمرات دستیابی به طرح کلان منظومه اهداف تربیتی به شرح زیر است:
- دستیابی به مسیری روشن و برخوردار از چهار چوبی فکری در تربیت
- دستیابی به اولویت بندی در پیگیری اهداف تربیتی
- تناسب سرمایه گذاری ها با اهداف، از مسیر شناخت ارزش هر هدف در هرم نظام تربیتی
- تصمیم سازی در انتخاب اهداف به هنگام تزاحم میان آنها
- توانایی ارزیابی مستمر میزان رشد مورد انتظار از سوی مربیان و متولیان تربیتی (ارزیابی مسیر طی شده)
- امکان پیاده سازی حرکتی مستمر و رو به رشد در طی سالیان متوالی و پرهیز از تکرار ، درجازدن و حرکت لاک پشتی
- جلوگیری از رشد نامتناسب و کاریکاتوری و برخورداری از رشد همه جانبه
ویژگی های منظومه ای کارا:
- جامعیت : جامع نگری به انسان و نیازها و ابعاد گوناگون او از ویژگی های مهم منظومه تربیتی اسلام است در این نظام هر چیز در جای خود و به اندازه خود سهم می گیرد و درصورت کاستی در یک بعد ابعاد دیگر نیز از رشد مطلوب محروم خواهند شد عبادت ،تغذیه ، بهداشت ، خواب ،تفریح ،تحصیل و … هر کدام به گونه ای در دیگر اهداف مأثر اند بنابراین بی توجهی به برخی از ابعاد انسان و یا سرمایه گذاری نامتناسب در اهداف، از انسان تصویری کارکاتوری و ناموزن می سازد
- سهولت : تربیت و بنا کردن یک انسان از ظرافت ها و دقایق بسیار برخوردار است نکاتی که سهل انگاری در آنها نتایج غیر قابل جبرانی در پی دارد اما پیچیدگی در مقام عمل هم مانع مهمی در مسیر تربیت است بنابراین باید تلاش کرد تا اهداف تربیتی در قالب قوانین کلی ارائه شوند تا مربی و متربی قدرت تشخیص مناسب را با برگرداندن جزئیات به کلیات دارا شوند
- برخورداری از واژگان روشن شده
- ارائه ملاک تشخیص
- مستند
- منطبق با ادبیات قرآنی ، روایی
- پرهیز از کلی گویی مخل
- کارا در مقام عمل(ناظر به میدان)
اقسام اهداف :
- اهداف نتیجه ای (اسم مصدر و حاصل مصدر) : اهداف نتیجه ای: اهدافی که خود متعلق فعل اختیاری انسان قرار نمی گیرند و واسطه تأمین هدف دیگری نیستند (این اهداف با هدف نهایی منطبق اند)(مشکات، ۱/۳۱)
ویژگی مفاهیم نتیجه ای: این مفاهیم مستقیما دنبال نمی شوند و در مجموعه اهدف تربیتی قرار نمی گیرند بلکه نتیجه آنها هستند و بیش تر جنبه ترقیب و تشویق برای تحصیل اهداف دیگر را دارند این اهداف گویای نتیجه یا نتایج نهایی اهداف تربیتی است
برخی ازمفاهیم نیتجه ای عبارتند از : سعادت،فوز ، فلاح ، رشد ، حیات طیبه ، قرب،رضوان
- هدف نهایی تربیت : هدفی نهایی تربیت (در هدف نهایی اختلافی هایی هست که از جمله می توان به عبودیت ، مظهریت تمامی اسماء و صفات و…اشاره کرد)
- اهداف عام :
- اهداف عام نهایی : اهدافی که مشتمل بر همه اهداف تربیتی هستند مانند عبودیت ، تقوا و …
رابطه این اهداف با اهداف در طول خود کل و جزء و یا کلی و جزئی می باشد . اهداف عام نهایی در تمامی مراحل تربیت مورد توجه اند اما به شکل مستقیم و مستقل پیگیری نمی شوند بلکه از طریق دستیابی به جزئیات یا اجزاء آن دنبال می گردند . البته در صورتی که یک هدف عام از اهمیت قابل توجهی بر خوردار باشد می تواند به گونه حمل اولی بررسی شود. البته معمولا این گونه موضوعات متناسب با سطوح بالای تربیت است برای نمونه تقوا ، عبودیت از مفاهیم عام تربیتی هستند. نکته مهم دیگر اینکه این اهداف قطب نمای تربیت انسانی به شمار می آیند.
- اهداف عام میانی : اهدافی که مشتمل بر گروهی از اهداف تربیتی هستند مانند حسن خلق ( به معنای عام)
رابطه این اهداف نیز با اهداف در طول خود کل و جزء و یا کلی و جزئی می باشد و همانند اهداف عام نهایی به شکل مستقل پیگیری نمی شوند مگر اینکه مشتمل بر مجموعه از اهداف غیر مستقل و ضمنی باشند و یا خود مستقلا و با صرف نظر از اهداف زیرین نیازمند بررسی به حمل اولی ( مانند فلسفه هدف و … باشند)
- اهداف خاص :
- أ. اهداف خاص اصلی : اهدافی که با توجه به دو ملاک اهمیت و کمیت محتوا (که نیازمند بررسی روایی و عقلی دارد) ظرفیت لازم جهت تشکیل یک هدف مستقل را دارا هستند برای نمونه پرهیز از دروغ ، نماز و …
- ب. اهداف خاص ضمنی : اهدافی که با توجه به دو ملاک اهمیت و کمیت ظرفیت لازم جهت تشکیل یک هدف مستقل را ندارند از این روی در ضمن هدف مستقل و متناسب با خود بحث می شوند برای نمونه دعا برای دیگران
- اهداف اساسی (اهداف خاص اصلی): اهدافی اصلی که در تمامی اهداف دیگر مأثر اند (تحقق صحیح تمامی اهداف متوقف بر این اهداف است) مانند محبت به خداوند ، محبت به اهل بیت علیهم السلام، عبادت
- اهداف اساسی محتوایی: اهدافی اساسی که دارای ارزش مستقل و اصالی می باشند هرچند در اهداف دیگری هم تأثیر گذارند مانند محبت به خداوند
ویژگی اهداف اساسی محتوایی
- این اهداف محورهای اساسی تربیت انسانی را شکل می دهند
- پیگیری این اهداف برای حیات حداقلی انسانی ضروری است
- این اهداف در تمامی مراحل تربیت نیاز مند پیگیری مستمرند
- شناخت اهداف اساسی تأثیر بسیاری در یافتن چهار چوب اصلی منظومه اهداف تربیتی و اولویت بندی آنها دارد
- این اهداف در باطن تمامی اهدف قرار دارند
- این اهداف، سنجه درست آزمایی دیگر اهداف تربیتی قرار می گیرند و نشانگر هدایت درست اهداف دیگر در مسیر تربیت (هدف غایی) هستند.
نمونه هایی از اهداف اساسی محتوایی عبارتند از : محبت به خداوند، محبت به اهل بیت ، عبادت به معنای خاص،انسان شناسی، شناخت صفات الهی
- اهداف اساسی ابزاری: اهدافی اساسی که هر چند در بسیاری از اهداف مأثراند اما دارای ارزش اصالی و مستقل نیستند مانند مدیریت زمان
ویژگی اهداف اساسی ابزاری
- اهداف اساسی ابزاری در واقع هدف نیستند بلکه مقدمه دست یابی به اهداف تربیتی هستند بنابراین از ارزش اصالی برخوردار نیستند
- نیاز مند پیگیری مستمر در تمامی مراحل تربیت هستند
- این اهداف بیشتردر شیوه دست یابی به اهداف تأثیر گذرند
- اهداف اساسی ابزاری در مشاوره ها نقش پر رنگری بازی می کنند
- اهداف ابزاری بیش از اینکه نیاز مند کلاس باشند نیاز مند فرهنگ سازی همه جانبه هستند
نمونه هایی از اهداف اساسی ابزاری عبارتند از : فرهنگ مطالعه، فرهنگ مشاوره، توانمندی محاسبه و مراقبه و مشارطه، مدیریت زمان
- اهداف دو ضلعی : اهدافی که گویای نسبت ما با خداوند و یا خودمان هستند
- اهداف سه ضلعی : اهدافی که گویای نسبت ما با دیگران با توجه به خداوند هستند
در منظومه اهداف تربیتی ملاک و معیار تشخیص اینکه هدف در ارتباط با دیگران قرار می گیرد یا در ارتباط با خود برخورداری از ضلع سوم است
محور های ارتباطی :
- عام : محوری ارتباطی که برخوردار از محورهای ارتباطی جزئی تر است مانند محور ارتباطی دیگران
- خاص: محوری ارتباطی که تحت محور ارتباطی عامی قرار دارد مانند والدین ، دوستان ، ارحام ، که تحت محور ارتباطی دیگران قرار دارند
در منظومه اهدف تربیتی محورهای خاص خود به عنوان یک هدف تربیتی مطرح می گردند و حقوق هر یک از آنها هدفی است که باید پیگری شود برای نمونه حقوق والدین ، حقوق همسایه و …
همچنین محورهای ارتباطی خاص هم دارای حقوقی مختص هستند که در ذیل آنها به این حقوق پرداخته می شود و هم دارای حقوقی مشترک با محورهای خاص دیگر هستند که در جدول اهداف تمامی این حقوق به گونه اصلی یا ضمنی (با توجه به دو ملاک اهمیت و کمیت ) مطرح می گردند و این به معنای تکرار یک هدف نیست برای نمونه از حقوق والدین سلام کردن است و خود سلام کردن هم یک هدف اصلی و مستقل است اما هنگام بررسی آن به عنوان یک حق ، والدین محور بحث هستند و از این روی به تمامی آداب سلام کردن و تفصیل آن پرداخته نمی شود اما هنگام بررسی آن به عنوان یک هدف اصلی خود این سلام کردن محور بحث است و از این روی به تفصیل به آداب و شرایط آن بدون توجه به محور خاصی پرداخته می شود
جدایی محورهای ارتباطی خاص در ستون جداگانه سبب می شود اهداف دارای گونه ای از اولویت بندی شوند چرا که برای نمونه ستون محورها خود دارای اولویت بندی مانند والدین ، ارحام ، همسایگان ، دوستان و …است که به خوبی بازگو کنند اهمیت و جایگاه این اهداف هستند
نکته مهم : تغییر محور ارتباطی هدف ساز است یعنی با تغییر محور ارتباطی دیگر یک هدف نمی توان داشت برای نمونه هدف دعا برای دیگران با هدف دعا برای خدا یک هدف نیست و یا حلم در برابر دیگران با حلم در نسبت با خود یک هدف نیست
نکته دیگر اینکه در هنگام طرح یک حق در ذیل محور خاص به خود از آن به همراه متعلق خاص خود یاد می کنیم برای نمونه سلام به والدین اما هنگام طرح آن به گونه مستقل معلق آنرا محور عام قرار می دهیم برای نمونه سلام کردن به دیگران
اهدافی که در ارتباط با دیگران قرار می گیرند اساسا نیاز مند تقسیم بندی به شناختی و گرایشی و رفتاری نیستند چرا که دانستن این حقوق دارای ارزش مستقل و اصالی نیست اما اهداف گرایشی با توجه به جدول اصلی منظومه هدف گرایش با تعریفی که ما از گرایشی داریم یافت نمی شود ( هر چند یک هدف و آن هم دوست داشتن مومنین می تواند هدف باشد اما برای یک مورد ستونی باز نشد)
نکته مهم : هر هدفی که در ارتباط با دیگران باشد در محور ارتباطی دیگران قرار نمی گیرد بلکه باید دید آیا آثار مثبت و منفی آن هدف به دیگران می رسد یا خیر برای نمونه حسادت به دیگران در محور خود قرار دارد چرا که اثر خود حسادت به شخص است و با صرف حسادت لطمه ای به دیگری وارد نمی شود
با این توصیف اهدافی که از دیگران اثری به انسان می رسد هم در محور ارتباطی خود قرار می گیرند برای نمونه پند پذیری یا نقد پذیری در محور خود قرار می گیرد و یا حلم در برابر دیگران باز در محور خود قرار می گیرد نه در محور دیگران
اهداف دو وجهی : اهدافی که یک هدف هستند اما دارای دو چهره درونی و بیرونی می باشند برای نمونه احساس پشیمانی با توبه و استغفار ، دو هدف نیستند بلکه یک هدف دو وجهی هستند این اهداف با وجهه بیرونی در منظومه قرار می گیرند